Эукариот ҳужайралар ҳужайраларнинг асосий структуравий ва функтсионал бирликларидир. Бундай ҳужайралар ядрони ўз ичига олади. Одатда каттароқ ва мураккаброқ организмларда учрайди. Одамлар, ҳайвонлар, ўсимликлар, замбуруғлар каби кўплаб организмлар эукариот ҳужайраларга эга.
Эукарётик ҳужайраларнинг асосий таркибий қисмлари:
- Ядро: Эукариот ҳужайраларнинг ядролари ДНК жойлашган ва ҳужайранинг генетик материали бошқариладиган структурадир.
- Ситоплазма: Ҳужайранинг суюқ қисми бўлган ситоплазма турли органоидлар ва ҳужайра ичидаги тузилмалар жойлашган муҳитдир.
- Органеллалар: Эукариот ҳужайраларда турли органеллалар мавжуд. Буларга митохондрия, эндоплазматик тўр, голжи аппарати, лизосома, пероксизома ва хлоропласт каби тузилмалар киради. Ҳар бир органоид ўзига хос функтсияга эга ва ҳужайранинг ҳаётий жараёнларини қўллаб-қувватлайди.
- Ҳужайра мембранаси: Эукарётик ҳужайралар уларни ўраб турган ҳужайра мембранасига эга. Бу мембрана ҳужайра ичидаги тузилмаларни ҳимоя қилиш билан бирга, ҳужайранинг ички ва ташқи қисмлари ўртасидаги моддалар алмашинувини тартибга солади.
- Эндомембран тизими: эндоплазматик тўр, голжи аппарати ва лизосома каби органеллалар эукариот ҳужайралардаги ички мембраналар тизимининг бир қисмидир. Ушбу тизим оқсил синтези, моддаларни ташиш ва ҳужайра ичидаги алоқа каби функтсияларни бажаради.
- Ҳужайра скелети: У микронайчалар, актин филаментлари ва оралиқ филаментлар каби таркибий қисмлардан иборат бўлиб, ҳужайра шаклини сақлайди, ҳужайра ҳаракатини таъминлайди ва органеллаларнинг жойлашишини тартибга солади.
Эукарётик ҳужайралар мураккаброқ организмларнинг қурилиш блокларини ташкил қилади ва ҳаётий функтсияларни бажаради. Ҳужайралар энергия ишлаб чиқариш, оқсил синтези, ҳужайра бўлиниши ва ҳужайра сигналини узатиш каби асосий жараёнларни бажаришда муҳим рол ўйнайди.
Ҳайвонлар ва ўсимликлар ҳужайраларининг ўхшашлик ва фақрлари
Ҳайвон ва ўсимлик ҳужайралари ўртасида жуда кўп ўхшашлик ва фарқлар мавжуд. Бу ҳужайралар ўртасидаги асосий ўхшашлик ва фарқлар:
Ўхшашликлар:
- Ҳужайра мембранаси: Ҳайвон ва ўсимлик ҳужайраларида ҳужайра мембранаси деб аталадиган нозик бир липид қатлами мавжуд. Ҳужайра мембранаси ҳужайранинг ички ва ташқи қисмлари ўртасидаги моддалар алмашинувини тартибга солади.
- Ситоплазма: Ҳайвон ва ўсимлик ҳужайраларида ситоплазма мавжуд бўлиб, у ҳужайра мембранаси ичидаги гелга ўхшаш суюқлик қисмидир. Ситоплазма органоидлар жойлашган муҳитни таъминлайди.
- Ядро: Ҳайвон ва ўсимлик ҳужайраларида ДНК жойлашган ва ҳужайранинг генетик материали бошқариладиган ядро мавжуд. Ядро ҳужайранинг ўсиши, ривожланиши ва функтсияларида муҳим рол ўйнайди.
- Митохондрия: Ҳайвон ва ўсимлик ҳужайраларида энергия ишлаб чиқариш учун муҳим бўлган митохондриялар мавжуд.
Фарқлар:
- Ҳужайра девори: Ўсимлик ҳужайралари селлюлоза деб аталадиган моддадан ташкил топган қаттиқ ҳужайра деворига эга. Ҳайвон ҳужайралари ҳужайра деворига эга эмас.
- Хлоропластлар: Фақат ўсимлик ҳужайраларида фотосинтез деб аталадиган жараён орқали қуёш энергиясидан фойдаланган ҳолда озиқ ишлаб чиқаради. Ҳайвон ҳужайраларида хлоропластлар мавжуд эмас.
- Кичик сув пуфакчалари: Ўсимлик ҳужайраларида сув ва бошқа молекулаларни сақлаш учун ҳужайра ичида кичик сув пуфакчалари ёки вакуолалар мавжуд. Ҳайвон ҳужайраларида вакуолалар йўқ.
- Органеллаларнинг жойлашиши: Ўсимлик ҳужайралари одатда марказий вакуола ва унинг атрофидаги хлоропластлар ва бошқа органеллалар билан тавсифланади. Ҳайвон ҳужайраларида эса тартибсизроқ органоидлар мавжуд.
Бу ўхшашлик ва фарқлар ҳайвон ва ўсимлик ҳужайраларининг турли эҳтиёжлари ва турмуш тарзига мослашишига имкон беради. Ўсимлик ҳужайралари фотосинтез орқали ўз озиқ-овқатларини ишлаб чиқариши мумкин, ҳайвонлар ҳужайралари эса бошқа организмлардан озуқа моддаларини олишлари керак.