Юрак етишмовчилиги - бу юракнинг насос функсиясининг ёмонлашиши натижасида келиб чиқадиган синдром. Бундай ҳолат юракнинг бутун танани нормал қон билан таъминлай олмаслигига олиб келади. Озиқ моддалар ва кислород айланишининг бузилиши келиб чиқади ва қоннинг турғунлиги пайдо бўлади. Ушбу патология ўткир ва сурункали бўлиши мумкин.
Юрак етишмовчилиги сабаблари
Ўткир юрак етишмовчилигининг асосий сабабларига қуйидаги касалликлар киради:
- ўпка артерияларининг тромбоемболияси;
- миокард инфаркти;
- ЧФ декомпенсатсияси;
- юрак тампонадаси;
- ўткир клапан етишмовчилиги;
Юрак ритмининг бузилиши ва юрак мушагининг шикастланиши ҳам касалликни келтириб чиқариши мумкин.
Сурункали юрак етишмовчилигининг ривожланишига олиб келадиган асосий сабаблар:
- кардиосклероз;
- стенокардия (сурункали коронар артерия касаллиги);
- юрак мушаги клапан аппарати касалликлари;
- артериал гипертензия;
- сурункали ўпка касалликлари.
Юрак етишмовчилиги аломатлари
Юрак етишмовчилигининг аломатлари ҳар хил кўринишда бўлади. Бу юрак мушагининг қайси қисмига кўпроқ таъсир қилишига боғлиқ. Кўзларнинг қорайиши, ҳушдан кетиш, бош айланиши, бўйин томирларининг шишиши, аритмия, терининг оқариши, оёқларда оғриқ, оёқларда шиш пайдо бўлиши, жигар ҳажми катталашиши ва қорин бўшлиғида суюқликнинг мавжудлиги (астсит) бўлиши мумкин.
Юрак етишмовчилигида қуйидаги белгилари ҳам кузатилади:
- заифлик ва чарчоқ;
- стрессга қаршиликнинг пасайиши;
- юрак ритмининг бузилиши.
Касалликнинг кейинги босқичларида шикоятлар нафақат зўриқиш пайтида, балки дам олиш пайтида ҳам пайдо бўлади. Иш қобилияти бутунлай йўқолади. Қон таъминоти етарли эмаслиги сабабли, тананинг барча тизимлари ва органлари азобланади.
Ўткир юрак етишмовчилигининг белгиларига қуйидагилар киради:
- юракнинг кенгайган чегаралари;
- нафас олиш қийинлишуви (нафас қисилиши);
- юрак уриши тезлигини ошириш;
- қон босими кўтарилиши (марказий веноз босим);
- гепатомегалия (жигар кенгайиши).
Юрак етишмовчилиги асоратлари
Бир вақтдан сўнг, юрак етарли даражада қисқариш қобилиятини йўқотгандан кейин заифлашади. Бу қон айланиши тизими ишлаб чиқариладиган қон миқдори камайишига олиб келади.
Юрак мушаклари тўқималари аста-секин ўлади ва унинг ўрнини чандиқ тўқималари эгаллайди. Узоқ вақт давомида қон миқдорининг пасайиши бир нечта оқибатларга олиб келиши мумкин. Дастлаб, беморларда оёқ шишиши ва нафас қисилиши кузатилади. Тананинг озуқа моддалари ва кислород билан таъминланиши камаяди.
Юрак етишмовчилиги - ташхислаш
Юрак етишмовчилигини аниқлаш осон. Юрак касаллиги бўлган одамларга одатда НЙҲА (Ню-Ёрк юрак ассотсиатсияси) таснифи ёрдамида клиник ташхис қўйилади.
Экокардиёграфия ва бошқа инструментал усуллар юрак етишмовчилигининг деярли аниқ белгилари бўлмаган енгил юрак етишмовчилиги босқични аниқлаш учун ишлатилади. Эрта ташхис қўйиш учун махсус стресс тестини ўтказиш жуда муҳимдир, чунки кўпинча бу касалликнинг мавжудлигини аниқлаши мумкин. Юрак хасталиги билан оғриган беморлар 6 ойда бир марта тегишли тестлар билан даволовчи шифокор томонидан физик текширувдан ўтишлари керак.
Юрак етишмовчилигини даволаш
Юрак етишмовчилигини ўткир ва сурункали шаклларини даволаш ҳар хил бўлади.
Ўткир юрак етишмовчилигини даволаш:
Ушбу касаллик тўсатдан бошланади. У тез ривожланиб, бўғилиш хуружига айланади. Кўпикли оқимли йўтал ва ўпка яллиғланишининг ёки юрак астмасининг бошқа белгилари пайдо бўлади. Шунинг учун юрак етишмовчилигини даволаш шифокорни чақириш ва биринчи ёрдамни кўрсатишдан бошланади. Бемор касалхонага ётқизилиб, назорат остига олинади. Кардиолог беморнинг аҳволига қараб тегишли даволаш курсини тайинлайди.
Сурункали юрак етишмовчилигини даволаш:
Одатда сурункали юрак етишмовчилигини даволаш уйда амалга оширилади. Жараён синдромнинг ривожланишига сабаб бўлган касалликни даволаш билан бошланади. Тиббий муассасада психоемотсионал дам олишни кузатиш ва физиотерапия машқлари билан шуғулланиш муҳимдир (фақат тегишли маълумотга эга мутахассис назорати остида).
Юрак етишмовчилигида парҳез
Суюқликни 1200 мл гача ва тузни 4 г гача (баъзан кунига 1-2 г гача) истеъмол қилишни чеклашли диетани буюриш керак. Овқат таркибида оқсил, минерал моддалар ва витаминлар кўп бўлиши керак. Углеводлар ва қовурилган овқатларни истеъмол қилиш семириш хавфини камайтириш учун зарурдир. Юрак етишмовчилиги бўлган беморларга аччиқ овқат истеъмол қилиш тақиқланади.
Шиш бўлса, диуретик препаратлар буюрилади. Баъзан улар калий ўз ичига олган препаратлар билан бирга буюрилади. Қабул қилиш даврида сийдик кислотаси, калий, натрий даражасини аниқлаш ва кислота мувозанатини кузатиш учун қонни текшириш натижаларини кузатиш керак.
Юрак етишмовчилигида жарроҳлик
Юрак етишмовчилигини баъзи турларини жарроҳлик даволаш усуллари билан ҳам даволаш мумкин. Ушбу даволаш усуллари қуйидагиларни ўз ичига олади:
- коронар артерияни пайвандлаш;
- зўриқишнинг пасайишига олиб келадиган юрак клапанларидаги оператсиялар;
- юрак трансплантатсияси.
Юрак етишмовчилигини олдини олиш
- Тоза ҳавода мунтазам равишда жисмоний фаолият. Кам ҳаратли турмуш тарзида метаболик жараёнлар бузилади, қон оқими сусаяди, веноз ва лимфа тизимларининг иши ўзгаради, мушак толалари (шу жумладан миокард толалари) ингичка бўлади. Баъзи ҳолларда оптимал жисмоний фаолиятнинг етишмаслиги метаболик касалликларга олиб келади ва натижада вазн ортиб, одам семиради. Бу юрак етишмовчилиги эҳтимолини сезиларли даражада оширади.
- Вазнни назорат қилиш. Тана вазнининг ошиши билан қон босими кўтарилади. Ёғ тўқималарининг кўпайган миқдори қонни талаб қилади, натижада юракка юк ортади. Семириб кетган беморда қон томирлари ҳажмининг ошиши туфайли юракдан қон чиқиши ҳам кўпаяди, бу диастолик дисфунксияни ва чап қоринча гипертрофиясини келтириб чиқаради.
- Овқатланишни назорат қилиш. Касалликнинг ривожланишига йўл қўймаслик учун махсус парҳезга риоя қилиш тавсия этилади. Спиртли ичимликлар, кофеин ўз ичига олган ичимликлар, холестеринга бой овқатлар, аччиқ ва дудланган овқатлар ва пишириқлар истеъмолини минималлаштириш керак. Балиқ ёғини истеъмол қилиш тавсия этилади.
- Чекишни бутунлай тўхтатиш. Никотин таъсирида юрак мушаги ритми тезлашади, томирлар спазми пайдо бўлади. Ушбу омиллар юракнинг ишлашини қийинлаштиради.
- Руҳий ва ҳиссий қулайлик. Касалликнинг олдини олиш учун стрессни ўз вақтида енгиш ва ҳиссий ҳолатни доимий назорат қилиш муҳимдир. Кортизолнинг юқори даражаси ("стресс гормони") юрак-қон томир тизимининг шикастланишига олиб келади. Стрессли ҳаётий вазиятлар, ҳаддан ташқари ҳиссий зўриқиш коронар томирлар ва майда томирлар спазмига олиб келади. Ғазаб, ҳаддан ташқари зўриқиш, уйқусизлик ва жисмоний ортиқча юк бирлашганда, ўткир миокард инфарктга сабаб бўлиши мумкин.
- Тўғри дам олиш. Оддий қон айланишини тиклаш ва гипертония ривожланишининг олдини олиш учун вақти-вақти билан ўтирган ҳолда оёқларни кўтариш ёки ётган ҳолатда дам олиш тавсия этилади.Шамоллатиладиган, тоза ҳаволи жойда ухлаш керак. Уйғонгандан сўнг дарҳол ўриндан туриш тавсия этилмайди.
- Спиртли ичимликлардан сақланиш. Барча спиртли ичимликлар юракни сиқиб чиқарувчи воситалардир. Уларни суистеъмол қилиш натижасида келиб чиқадиган энг кенг тарқалган касалликлар бу - миокард инфаркти ва кардиомиопатия. Спиртли ичимликлар истеъмол қилинганда қон томирлари торайиб, пулс кучаяди. Қонда норепинефрин ва адреналин миқдори кўпаяди.
- Мунтазам тиббий кўрикдан ўтиш. Даволашни ўз вақтида бошлаш учун, агар керак бўлса, мунтазам равишда мутахассис билан маслаҳатлашиб, текширувлардан ўтишингиз керак.