Қандли диабет бугунги кунда тобора кучайиб бораётган соғлиқ муаммоси бўлиб, бутун дунё бўйлаб миллионлаб одамларга таъсир қилмоқда. Қандли диабет — организмнинг инсулин гормонини этарли даражада ишлаб чиқара олмаслиги ёки ишлата олмаслиги натижасида юзага келадиган метаболик касаллик. Бу қонда шакарининг нормал даражадан юқори бўлишига олиб келади. Ушбу мақолада диабет белгилари, турлари ва самарали даволаш усуллари муҳокама қилинади.
Қандли диабетнинг белгилари
Озиқланиш орқали қонга кирадиган глюкоза ҳужайралар томонидан инсулин гормони бўлмаганда сўрилмайди ва қонда қанд миқдори кўтарилади. Қондаги қанд миқдорининг ошиши «гипергликемия» деб аталади. Гипергликемия ташхисини қўйиш учун 8 соатлик очликдан кейин қон шакарининг нормал қиймати 100-110 мг /дл бўлиши керак. Диабетнинг кенг тарқалган белгилари:
Ҳаддан ташқари чанқоқлик ва сийдик чиқариш: Қандли диабетнинг белгиларидан бири доимий ташналик ҳисси ва тез-тез сийиш заруратидир. Бу буйракларнинг танадан ортиқча шакарни олиб ташлашга уриниши туфайли юзага келади.
Очлик ва чарчоқ: Қон шакарининг меъёридан юқори бўлиши тананинг энергия сарфига таъсир қилиши мумкин. Бу доимий очлик ва умумий заифлик ҳисси сифатида ўзини намоён қилиши мумкин.
Кўриш билан боғлиқ муаммолар: Қон шакарининг юқори даражаси кўз линзаларининг шишишига ва диққатни жамлашда қийинчиликларга олиб келиши мумкин. Бу вақтинчалик ёки доимий кўриш муаммоларига олиб келиши мумкин.
Қуруқ оғиз ва тери муаммолари: Ҳаддан ташқари шакар истеъмол қилиш оғиз қуришига олиб келиши мумкин. Шу билан бирга, терининг қичиши, қуруқлиги ва инфексияларга мойиллиги кучайиши мумкин.
Вазн йўқотиш: Қандли диабет организмни энергиядан самарали фойдалана олмаслигига олиб келиши мумкин. Бу, айниқса, этарли энергия истеъмолига қарамасдан, вазн йўқотишига олиб келиши мумкин.
Яраларнинг кечикиб битиши: Қон шакарининг юқори даражаси қон айланиш тизими ва иммунитет тизимига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун жароҳатни даволаш кечиктирилиши ва инфектсия хавфи ошиши мумкин.
Қандли диабетнинг турлар
Жуда кам учрайдиган турлари мавжуд бўлса-да, жамиятда диабетнинг икки тури мавжуд.
- 1-тоифа қандли диабет
- 2-тоифа диабет
1-тоифа қандли диабет: 1-тоифа диабет одатда болалар ва ёшларда тез-тез юзага келади ва ошқозон ости бези инсулин ишлаб чиқармайди ёки жуда кам миқдорда ишлаб чиқарилишига олиб келадиган аутоиммун касалликдир. Беморларга умрбод инсулин терапияси керак.
2-тоифа қандли диабет: 2-тоифа диабет одатда ўрта ва кекса ёшдаги гуруҳларда кузатилади. Ушбу турдаги тана ҳужайралари инсулинни тўғри ишлата олмайдиган ёки уни этарли даражада ишлаб чиқара олмайдиган шароитларни ўз ичига олади. 2-тоифа диабет ҳаёт тарзи омиллари билан чамбарчас боғлиқ ва одатда вазнни назорат қилиш, соғлом овқатланиш ва мунтазам жисмоний машқлар билан бошқарилади.
Гестатсион диабет: Баъзи ҳомиладор аёллар ҳомиладорлик даврида шакар алмашинуви билан боғлиқ муаммоларга дуч келиши мумкин. Бу ҳолат ҳомиладорлик қандли диабет деб аталади. Одатда туғилгандан кейин яхшиланади, аммо кейинги даврида 2-тоифа диабетга айланиш хавфи мавжуд.
Қандли диабетни даволаш усуллари
Дори-дармонлар билан даволаш: 1-тоифа диабетга чалинган беморлар умрбод инсулин терапиясини олишлари керак. 2-тоифа диабет билан оғриган беморлар учун биринчи навбатда парҳез ва жисмоний машқлар тавсия этилади, аммо бу этарли бўлмаса, оғиз орқали антидиябетик дорилар ёки инсулин терапияси кўриб чиқилиши мумкин.
Диет ва жисмоний машқлар: Қандли диабетни назорат қилишда соғлом овқатланиш ва мунтазам жисмоний машқлар катта аҳамиятга эга. Бу қон шакарини тартибга солишга ёрдам беради, вазн назоратини қўллаб-қувватлайди ва умумий саломатликни яхшилайди.
Қон шакарини назорат остида ушлаб туриш: Қон шакарини мунтазам равишда текшириш касалликнинг ривожланишини кузатиш ва даволаш режасини мослаштириш учун муҳимдир. Шахсий даволаниш режалари индивидуал вазиятга қараб тузилиши керак.
Инсулин насослари ва датчиклари: Технологиянинг ривожланиши билан инсулин насослари ва глюкоза датчиклари каби қурилмалар ёрдамида қон шакарини янада самарали бошқариш мумкин бўлди.
Жарроҳлик усуллари: Бариатрик жарроҳлик 2-тоифа диабетга чалинган, ортиқча вазнга эга бўлган айрим беморлар учун имконият бўлиши мумкин. Бундай жарроҳлик аралашувлар вазн йўқотишни рағбатлантириш орқали қон шакарини назорат қилишга ёрдам беради.
Олдини олиш ва турмуш тарзини ўзгартириш
Соғлом овқатланиш одатлари: Қандли диабет хавфини камайтириш учун мувозанатли ва соғлом овқатланишни қабул қилиш муҳимдир. Шакар, қайта ишланган овқатлар ва тўйинган ёғлардан қочиш керак.
Доимий жисмоний машқлар: Жисмоний фаоллик қон шакарини тартибга солишга ёрдам беради. Ҳафтада камида 150 дақиқа ўртача аеробик машқлар ёки ҳафтада уч кун 30 дақиқа кучли жисмоний машқлар тавсия этилади.
Оғирликни назорат қилиш: Ортиқча вазн диабет хавфини ошириши мумкин. Соғлом вазнни сақлаш ёки вазн йўқотиш диабет ривожланиш хавфини камайтириши мумкин.
Доимий саломатлик текшируви: Қандли диабетга чалиниш хавфи юқори бўлган шахслар мунтазам равишда соғлиғини текширишда ва қон шакарини назорат қилиш учун тавсия этилган тестларда қатнашишлари керак.
Чекиш ва спиртли ичимликларни назорат қилиш: Чекиш ва спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари истеъмол қилиш диабет хавфини ошириши мумкин. Шунинг учун бу ёмон одатлардан қочиш ёки камайтириш керак.
Хулоса
Қандли диабет турмуш тарзи омиллари ва генетик омиллар билан чамбарчас боғлиқ. Эрта ташхис қўйиш ва самарали даволаш режаси билан диабетга чалинганлар соғлом ҳаёт кечириш ва касалликнинг салбий оқибатларини минималлаштириш имкониятига эга. Соғлом турмуш тарзини қабул қилиш, мунтазам равишда тиббий кўрикдан ўтиш ва керак бўлганда мутахассис шифокор билан ҳамкорлик қилиш диабетни самарали бошқаришга ёрдам беради.