Қўтир сабаби
Қўтир - бу Саркоптес скабиеи яни қўтир канаси келтириб чиқарадиган паразитар тери касаллиги.
Ушбу паразит дунё бўйлаб тахминан 130 миллион кишига таъсир қилган. Аҳолининг кўчиши кўпайиши билан қўтир Ғарбий Европада энг кенг тарқалган касалликлардан бирига айланди. Шифокорлар поликлиникаларда ҳам, шифохоналарда ҳам, травматология ва шошилинч тиббий ёрдам бўлимларида ҳам ушбу касалликка дуч келмоқдалар.
Қўтир канасининг инсон эпидермисидаги ҳаёт сикли 1-1,5 ойни ташкил қилади. Инсон танаси ташқарисида қўтир канаси уч кун ичида ўлади. У ҳаводан сувни ютиб сув шимириб ололмайди, шунинг учун унинг ўлимининг сабаби очлик эмас, балки намлик етишмаслигидир.
Кўпинча болалар териси юпқа ва юмшоқ бўлгани учун қорақўтир билан касалланадилар. Ўртача бир қўтир канаси терини кемириб кириши учун 30 дақиқа кетади.
Қўтир қандай юқади?
Қўтир манбаи у билан касалланган одам бўлиб, касал билан яқин алоқада бўлган ҳолатда (жинсий алоқа ёки ёнма-ён вақт ўтказиш) юқтирилади. Паразитнинг фаоллиги кечқурун ва тунда юқори бўлади, айнан шу вақтда у ўта юқумлидир (тўғридан-тўғри юқиш йўли). Кўпинча қўтир билан касалланган беморнинг уй-рўзғор буюмлари, унинг кийимлари билан алоқа қилиш, қўл сиқиш ва бошқа шундай йўллар орқали юқтириш ҳоллари мавжуд.
Барча алоқа гуруҳлари хавф остида - биргаликда яшайдиган, умумий ётоқхонаси бўлган ва кундалик ҳаётда яқин алоқада бўлган одамлар (айниқса, кечқурун ва тунда). Бундай шахсларга болалар уйлари, интернатлар, ётоқхоналар, қариялар уйлари, казармалар, асаб-психиатрия касалхоналари ва қамоқхоналардаги "назорат" бўлимларида бўлганлар киради.
Ҳаммомлар ва меҳмонхоналар каби жойларида қўтирнинг ўз-ўзидан юқиши (яъни тўғридан-тўғри бўлмаган) камроқ учрайди. Бундай ҳолатда юқиш, бир нечта одамларнинг юқтирган одам томонидан илгари ишлатилган нарсалар (чойшаблар, ҳожатхоналар ва бошқалар) билан кетма-кет алоқаси бўлган тақдирда мумкин.
Қайд учун эслатма
Агар касаллик аломатларни топсангиз, шифокорга мурожаат қилинг. Ўзбошимчалик билан даволанманг - бу соғлиқ учун хавфли!
Қўтир аломатлари
Қўтирнинг асосий субъэктив аломати шиддатли қичишиш бўлиб, у кўпинча кечқурун ва тунда пайдо бўлади. Агар одам биринчи марта қўтир билан касалланса, қичишиш 1-2 ҳафтадан сўнг, қайта юқтиришда эса кейинги кун аломатлар кўринади.
Қўтир канаси фаоллиги туфайли терида тошмалар пайдо бўлади (қўтир йўллари, папула ва пуфакчалар). Кейинчалик унинг ҳаётий фаолияти маҳсулотларига аллергия пайдо бўлади, бунинг натижасида бошқа аломатлар қўшилади: кичик қичитқи яралар ва геморрагик (қонли) қобиқлар.
Асосий клиник симптом - бу қўтир йўли. Улар узунлиги 5-7 мм бўлган оч кулранг ёки ифлос кулранг рангли, бўртиб чиққан текис ёки эгри чизиғларга ўхшайди. Улар кўпинча билак, оёқ ва эркакларда жинсий аъзоларида учрайди. Оёқ соҳасидаги қўтир, одатда, узоқ вақтдан бери қўтир билан оғриган одамларда, шунингдек, кўпинча ҳаммом ва душга ташриф буюрганидан кейин илгари ташриф буюрган одамлардан пайдо бўладиган қўтир канасининг урғочиси эпидермисга кириб бориши билан юқтирилади.
Қўтирнинг клиник кўринишида папулалар (нодуллар) ва пуфакчалар устунлик қилади. Ёш урғочи ва эркак паразитлар (паразитнинг пишмаган шакллари) 1/3 ҳолатида папула ва пуфакчаларда учрайди. Кана билан зарарланган папулалар одатда кичик (2 мм гача) бўлади ва соч фолликулалари ҳудудида жойлашади. Везикулалар кўпинча кичик (3 мм гача) ва изолясия ҳолатида жойлашган бўлиб, яллиғланиш реактсияси бўлмаслиги мумкин. Улар асосан бармоқларнинг оралиғида, баъзан билак ва оёқларда учрайди.
Қўтир чизиқлари ва геморрагик қобиқлар кўринишидаги тошмалар терини иккиламчи қашиш пайтида пайдо бўлади. Агар тери қашилганда шикастласа, микрофлора ҳам қўшилиб, йирингни келтириб чиқаради, шунда пустулалар, йиринг яралар ва сероз-йирингли қобиқлар пайдо бўлади. Тошмалар асосан қоринда ва оёқ-қўлларда, камдан-кам ҳолларда юз ва кураклар орасида жойлашади. Кўпинча улар қўлларда, баъзида билакларда, оёқларда, моякда, эркакларнинг жинсий олатида, аёлларда эса кўкрак ареоласида учрайди. Қичишмалар, пустулалар ва қонли қобиқлар одатда тирсакларда, думба бурмаларида ва думғазада пайдо бўлади.
Қўтирнинг диагностик аломатларига қуйидагилар киради:
- Горчаков симптоми - тирсаклардаги уларнинг атрофидаги геморрагик қобиқлар;
- Арди симптоми - тирсаклардаги ва уларнинг атрофидаги пустулалар ва йирингли қобиқлар;
- Сезари симптоми - пайпаслаш пайтида аниқланиши мумкин бўлган бўртиб чиққан чизиқ шакли билан ифодаланган қичима йўли;
- Миҳаелис симптоми - думба бўғимларидан думғазага ўтадиган геморрагик қобиқлар ва импетигиноз тошмалар.
Қўтир патогенези
Қўтир қичитқи канасининг ҳаёт сиклини икки босқичга бўлиш мумкин - тери устидаги (қисқа) ва тери остидаги (узоқ).
Қўтир канаси эркак ва урғочилари терининг юзасида жуфтлашишади, шундан сўнг эркак ўлади, урғочи кана эса эпидермисни тишлаб, қичима йўлини кемиради. Урғочи кана уни яратиши учун 15 дақиқадан бир соатгача вақт кетади.
Қўтир йўлида йрғочи кана кунига тахминан 1-2 тухум ва бутун ҳаёти даврида тахминан 40-50 тухум (ва энг серҳосил вақт куз-қиш даври) қўяди. Икки ҳафта ўтгач, улардан янги йўлларни кемирадиган ёш каналар пайдо бўлади. Кечқурун ва тунда улар юзага чиқади ва кўпайиш жараёни яна давом этади.
Ёш қўтир каналари терининг айрим жойларини босиб олади. Улар асосан қўллар, билаклар, оёқлар ва эркак жинсий аъзолари соҳасида жойлашади. Бундан ташқари, тирсаклар касалликнинг кўзгусидир, чунки улар урғочи қўтир канаси учун севимли жой. Айнан қўлларнинг қичишиш жойларида улар личинкаларнинг асосий қисмини ётқизадилар, кейинчалик улар қўллар орқали терининг бошқа жойларига олиб борилади.
Қўтир таснифи ва ривожланиш босқичлари
Касалликнинг умумий қабул қилинган таснифи мавжуд эмас, аммо клиник кўринишга кўра, қўтирнинг қуйидаги турлари ажратилади:
- Одатий қўтир энг кўп учрайдиган қўтир бўлиб, юқорида келтирилган барча клиник белгилар мавжуд.
- "Инкогнито" ёки "Тозаматолар" қўтири - кечқурун ва тунда сув муолажаларини тез-тез ўтказадиган одамларда учрайди. Бу ҳолат минимал клиник кўринишлар, озгина папула ва пуфакчалар, қичишиш чизиқлари ва қонли қобиқларнинг йўқлиги билан тавсифланади.
- Норвегия қўтири - бу кўпинча иммунитети заифлашган беморларда, гормонал ва ситостатик воситаларни узоқ вақт давомида ишлатганда, шунингдек, периферик сезгирлиги бузилган, Даун касаллиги, сенил деменсия ёки ОИТС билан касалланган одамларда учрайдиган, кам шакли. Қизил тери фонида массив кулранг-сариқ ёки жигарранг-қора қобиқлар (баъзан қалинлиги 3 см гача) ҳаракатни чеклантиради. Қобиқ қатламлари орасида ва остида кўплаб каналар мавжуд. Кўпинча, Норвегияда қўтири билан оғриган беморларда тирноқлар шикастланади, лимфа тугунлари шишади, соч тўкилади ва иситма бўлади. Бундай одамлардан ёқимсиз ҳид келади ва улар эпидемик маънода жуда юқумли.
- Қичима йўлисиз қўтир - қўтир каналари личинкалари томонидан зарарланиш. Касаллик кўпинча эпидемия марказида бўлган одамларни текширишда аниқланади. Асл шаклида, икки ҳафтадан кўп кечмайди. Клиник кўринишида фақат яллиғланиш пуфакчалари ва озгина папулалар кузатилади.
- Скабиоз лимфоплазия - тирсаклар, думба, қорин, сут безлари ва эркак жинсий аъзоларидаги қичишиш. Шунингдек, бу жойларда бўртмалар (папулалар) пайдо бўлади.
- Скабиоз эритродерма - узоқ муддат касалланган ва кортикостероид мойлари, қичишишга қарши ва седатив дорилар билан даволанган беморларда учрайдиган касаллик тури. Қичишиш юмшоқ, аммо тез-тез бўлади. Ушбу шаклнинг асосий белгиси - бу эритродерма. Қизил тери фонида, узунлиги 2-3 мм гача бўлган бир нечта кичик қорақўтир йўллари аниқланади. Улар ҳатто одатий бўлмаган жойларда (юзда, курак орасида ва бошда) пайдо бўлади. Босимга учрайдиган жойларда (тирсаклар ва думбалар) гиперкератоз - терининг ташқи қатлами қалинлашиши пайдо бўлади.
- Псевдосаркоптоз - бу ҳайвонлар азият чекадиган қўтир касаллиги. У одамдан одамга юқмайди. Қичишиш йўллари бўлмайди, аммо уритикар элементлар (пуфакчалар), геморрагик қобиқлар ва қичишиш мавжуд бўлади. Инкубатсия даври бир неча соат.
Қўтир асоратлари
Асоратлар қўтирнинг асл расмини яширади, шунинг учун улар кўпинча терапевтик ва диагностик хатоларга олиб келади. Улар касалликнинг ўз вақтида ёки нотўғри ташхиси қўйилган ҳолда, шунингдек иммунитети заиф одамларда ривожланган ҳолатларда пайдо бўлади.
Қичишишнинг кенг тарқалган асоратлардан бири иккиламчи пиодерма (терининг йирингли шикастланиши) ва дерматитдир. Кам учрайдиган асоратлар орасида микробиал экзема ва қизил тошмалар мавжуд.
Иккиламчи йирингли тери касалликлари орасида асосан стафилококк импетиго, остиофолликулит ва чуқур фолликулит учрайди, фурункул ва вулгар экматия кам учрайди. Бундай беморлар дастлаб дерматологга эмас, балки жарроҳга мурожаат қилишлари мумкин. Импетиго кўпинча қўллар, билаклар ва оёқларда, остиофолликулит эса - қорин, думба ва соннинг юзасида ҳосил бўлади. Кенг тарқалган пиодерма пайтида ён лимфа тугунлари кенгайиши ва умумий соғлиққа зарар етказилиши мумкин. Кўпинча, иситма ва пиодерма ўчоқларида оғриқ бўлади.
Аллергик дерматитнинг асоратлари бўлса, қўтирда терининг қизариши ва терининг бошқа жойларида қичишиш билан бирга келади, у ерларда каналар бўлмаслиги мумкин.
Микробиал экзема пайтида ҳўл яралар, эрозия, пуфакчалар ва йиринглар ҳосил бўлади. Улар кўпинча терининг лимфоплазияси жойларида (асосан думғаза қисмида) кўкимтир ёки тўқ қизил, зич, узоқ муддатли тугунларнинг фонида жойлашади.
Қўтирни ташхислаш
Ташхис қўйиш пайтида клиник ва анамнестик маълумотлар, шунингдек, қўтир йўллари ва тешикларни аниқлашга қаратилган тадқиқотлар ҳисобга олинади.
Агар қўтир йўллари қуйидаги ташхис усулларидан бири ёрдамида топилса, қўтир ташхиси тасдиқланган ҳисобланади:
- қўтир йўлини анилин бўёқлари ёки 3-5% ёд эритмаси билан бўяш;
- ёғ витопрессияси - тахмин қилинган қўтир йўлларига ёғ суртиб, устига шиша слайд билан босгандан сўнг, терининг юза қисмини кўриш;
- канани игна билан қазиб олиш ва унинг микроскопияси - йўлнинг ёпиқ учи (жигарранг нуқта кўринишида) игна билан очилади, урғочи кана сўрғичлар ёрдамида игнага бириктирилади, сўнг у олиниб ва бир томчи сувга ёки 40% сут кислотасига ботирилиб шиша слайдга жойлаштирилиб микроскопия қилинади;
- терини сидириб олиш - тахмин қилинган қўтир йўлига 40% сут кислотаси суртилиб, беш дақиқа ўтгач, бўшашган эпидермис қириб олинади ва микроскоп ёрдамида текширилади. Синов препаратидан кананинг урғочи, эркак, личинка, нимфа, тухум, бўш тухум қобиғи ёки эритилган терилари топилганда натижа ижобий ҳисобланади;
- дерматоскопия - терини 20 мартагача ёки ундан кўп катталаштириш орқали текшириш. Оддий қўтирларда дерматоскопия 100% ижобий натижа беради.
Қўтирни псевдосаркоптоз, тошма, аллергик дерматит, бит ва кана дерматитидан фарқлаш керак.
Қўтирни даволаш
Қўтирни даволаш усуллари қуйидагиларга бўлинади:
- спесифик - клиник ва лаборатория текширувлари билан ташхис тасдиқланган беморларда амалга оширилади;
- профилактик - қўтир билан оғриган одам билан яқин жисмоний, маиший ва жинсий алоқада бўлган одамларда амалга оширилади;
- синов - қўтирнинг клиник аломатлари қўтир каналарини аниқланиши билан тасдиқланмаган ҳолларда амалга оширилади.
Танланган дори препаратдан қатъи назар, даволашнинг асосий қилиш керак бўлган тамойиллари:
- барча воситалар терини ювгандан кейин, кечқурун қўлланилиши керак;
- дори фақат қўллар ёрдамида кафт ва товонга яхшилаб суртилиши керак;
- малҳам биринчи қўлланилишидан олдин ва даволаниш курси тугагандан сўнг ётоқ ва ички кийимларни алмаштириш керак;
- инфексиянинг марказида бўлган барча одамларни бир вақтнинг ўзида даволаш қайта инфексияни олдини олиш учун мажбурийдир.
Қўтирни олдини олиш
Қўтирни тўғри ва ўз вақтида даволаш яхши натижа беради.
Олдини олиш эпидемияга қарши ва санитар-гигиена тадбирларини яъни қўтир билан касалланган беморларни аниқлашни ўз ичига олади. Шунингдек, катталар ва болаларни профилактик текширувларини ўтказиш керак.
Касаллик тарқалишининг олдини олиш учун қуйидагилар зарур:
- қўтир билан касалланганларни рўйхатга олиш, даволаш ва диспансер кузатувидан ўтказиш;
- барча маиший ва жинсий алоқаларни текшириш;
- қўтир ўчоқларини аниқлаш ва йўқ қилиш, юқиш жойларида дезинфексиялашни амалга ошириш, - 70-90 ° С ҳароратда тўшак ва ички кийимларни ювиш ва дазмоллаб дезинфексия қилиш;
- ҳар қандай профилдаги поликлиникалар, амбулатория ва тиббий бўлимларига қўтирдан шикоят қилиб, ёрдам сўраб мурожаат қилган барча одамларни текшириш;
- болалар муассасаларида болаларни профилактик кўрикдан ўтказиш, тўлиқ даволаниш даврида касалланган болалар бошқа гуруҳларга юқтирмаслик учун ташрифни тўхтатиш, болалар соғлиқни сақлаш муассасаларига борадиган болаларни текшириш;
- касалхоналар ва қариялар уйларидаги одамларни, ногиронларни, шунингдек доимий яшаш жойига эга бўлмаган одамларни ойлик текширувдан ўтказиш;
- уюшган гуруҳларда катта миқдордаги қўтир пайдо бўлган тақдирда, беморлар касалхонага ётқизилгандан сўнг, эпидемия ўчоғини ва бир нечта юқтирганлар мавжуд бўлганда барча биноларни дезинфексиясини амалга ошириш;
- йирик коллективларда (армия казармалари, қамоқхоналар, ётоқхоналар), эпидемик вазиятда, карантин зонасига келганларнинг ҳаммасига скабитсид билан ишлов бериш.